İhaleler
Irak'ın Yeniden İmarı sürecinde ihalelerin yapılması kararının alınmasının ardından, verilen ilk ihaleler askeri ve diğer alanların yanında, genel firmalara açık olarak Bechtel aracılığıyla verildi. Toplamda 680 milyon doları bulan ihaleler, alt ihalelerle internet üzerinden anlık verilen tekliflerle dağıtıldı. Bu ihalelerle yaşanan bir takım sıkıntılar oldu. Alt ihaleyi alan firmalar, örneğin, okul bakım ve onarımı yapacak firma ya yetersiz kaldı, ya da iş eksik yapıldı. Ayrıca bu ihalelerde bırakın kalite kontrolünü, işlerin tam olarak bitirilip bitirilmediğine dair bir kontrol mekanizmasının olmaması ve bu ihalelerden son kullanıcı durumundaki halkın memnun olmaması, Times ve Newsweek gibi dergilerde sık sık dile getiriliyor.
Bu ihalelerin ödemeleri, ABD'nin Irak'ın Yeniden İmarı için ayırdığı bütçeden yapıldığı için ihaleler, ağırlıklı ve öncelikli olarak ABD firmalarına verildi. Ancak yaşanan son gelişmelerle şu an için en cazip ihale bilgisi, Türk firmalarının 11 Aralık 2003 tarihli karar ile, diğer 63 ülke ile birlikte, 18,6 milyar dolarlık ABD fonu desteğinde açılacak ihalelere asli yüklenici olarak da katılabilecek olmalarıdır. Belirlene bu 63 ülke arasında Belçika, Fransa, Almanya ve Rusya yer almıyor. Diğer ülkeler göz önüne alındığında, Türkiye'nin ihalelerde ciddi bir rakibi yok gibi görünüyor.
Paraların miktarları ve ihalelerin açılacağı başlıca sektörler ise şöyle: Elektrik 5,5 milyar $, Bayındırlık ve Su 4,5 milyar $, Güvenlik ve Adalet 4,7 milyar $, İskan ve Sağlık 1 milyar $, Ulaşım ve İletişim 820 milyon $, Petrol 1,7 milyar $, toplam 18,3 milyar $ yapıyor. Geriye dağıtılmamış 300 milyon $ gibi bir meblağ kalıyor.
Bunların yanında, son zamanlarda açıklanan ve alınan ihalelerden bazıları şöyle;
- 31 Ocak 2004 itibariyle Nour USA isimli Amerikan firmasının başkanlığındaki konsorsiyumun, Irak ordusuna ve sivil savunma ekiplerine ekipman sağlayacak 327 milyon $’lık kontratın kazandığı ABD ordusu yetkililerince açıklandı. Projenin 2005 Şubat ayında tamamlanması bekleniyor.
- Kuveyt, Bakanlar Kurulu’nun kararı ile Irak ve Suudi Arabistan sınırına 217 km. uzunluğunda, 9 milyon $ değerinde dev çaplı borudan oluşan bir duvar ördürme kararı aldı.
- Bağdat’a sefer yapan DHL kargo uçağının düşürülmesi üzerine durdurulan bu istikametteki uçuşlar, Ürdün Havayolları tarafından tekrar başlatıldı. Normalde insani yardım uçuşları dışındaki uçuşlara izin verilmemesi gerekiyor. Ancak Ürdün Havayolları uçuşların “insani yardım” olduğunu ifade ediyor. Bu, uçuş seferleri ile ilgili ihalenin tekrar yapılmadan verildiğinin ya da ihalenin gerektiği gibi açıklanmadğının göstergesidir.
- Irak resmi televizyonu ve gazetesinin işletmesi, bir yıllığına 96 milyon dolar karşılığında Kuveyt (Al- Fawares) - ABD (Harris Corporation) - Lübnan (Lebanese Broadcasting Company) ortaklığındaki bir şirkete verildi.
- Petrol geliriyle finanse edilmesi planlanan Amerika’nın Sesi Radyosu ve Radio Sawa yayın organlarının FM bandı üzerinden ağırlıklı olarak Güney Bağdat’a dini muhtevalı yayın yapacakları belirtildi.
- Irak'ın telefon şebekesi için Musul - Dohuk arası 49 km'lik bölümün fiberoptik kablo döşemesi Bellsouth - ABD tarafında bağış şeklinde gerçekleştirildi.
- Polonya firmalarının oluşturduğu bir konsorsiyum, 50 milyon $'lık bir ihale almış. İhalenin kapsamında 50 bina, 1 okul, 1 cami ve bir de idari bina bulunuyor. (Mart 2004)
- Irak Sağlık Bakanlığı'nın ifadesine göre, 100 milyon dolar maliyetle Bağdat'ın %15-20'sine hizmet verecek, toplam 270 klinik yapabilecek. Bu kliniklerin ebat ve kapasiteleri konusunda herhangi bir bilgi verilmemiş.
- ABD makamları da 180 günde toplam 17.000 proje tamamlandığını ifade ediyorlar. Bu rakamlar oldukça abartılı bulunuyor.
CPA özel sektörün gelişimini desteklemek ve bu ihalelerde yer alabilmelerini sağlamak amacıyla, 200 kadar Iraklı işadamı ve şirkete ihale süreçleri hakkında bilgi verdi. CPA ifadelerine göre, Irak'ta altyapı, su, elektrik ve diğer temel hizmetler konusunda 2.300 proje bulunuyor.
Ayrıca, Irak'ta çeşitli bakanlıkların açtığı ihalelerle ilgili bilgiler, Mart 2004 itibariyle duyuruldu. Bu projelerin önemi finans kaynaklarının ABD'nin tahsis ettiği ve ABD'li firmalara öncelik verdiği fonlardan farklı olması. CD formatında dağıtılan bu bilgilerin tamamına http://www.musiad.org.tr/disIliskiler/irak/irak700proje2004.exe linkinden web formatında derlenmiş haliyele ulaşılabilir.
Yurtdışı müteahhitlik hizmetleriyle ilgili, web adresi şöyle: http:// ydmh.foreigntrade.gov.tr. Dış Ticaret Müsteşarlığımız tarafından hazırlanan ve yayınlanan sitede Irak ile ilgili genel bilgiler ve ihale ilanları da yer alıyor.
Bechtel İhaleleri
Fuarlar & Toplantılar kısmında da aktarıldığı üzere, özel sektöre yönelik açılan ihalelerin ilk ve en önemlisi Bechtel ihaleleriydi. Bununla ilgili çeşitli tanıtım toplantıları yapıldı ve ihalelere başvurular, internet üzerinden anında ve gerçek zamanlı tekliflerle yapıldı. Bazı ihalelerin teklif verme süresinin 24 saate kadar düştüğü, “ultra fast track” adı verilen ihaleler çerçevesine
girdiği belirtiliyor.
%90'ı taşeron olarak dağıtılan ihaleler, açılan toplam 14 ihale, 4 ülke arasında paylaşıldı ve bunlardan 13’ü 1 milyon $’ın altında.
ABD tarafından taşeron firmalar güvenlik garantisi verilmememsine rağmen, ciddi fiyat kırmalarının ve rekabetin yaşandığı bu ihaleler yer yer maliyetinin altında fiyatların verildiği ve prestij amaçlı ihale durumuna dönüştüğü kaydediliyor. Bu ortamda alınan küçük bir ihalenin başarılı bitirilmesi
bu firma için diğer ihalelerde hem sistemle tanışık olması hem de tecrübesi açısından ciddi avantaj sağlıyordu.
İhalelerde Türk Firmaları
Irak’taki ihaleler konusunda olduğu gibi Türk firmalarının ihaleleri alamayacağına dair benzer korkular, Afganistan konusunda da vardı. Fakat şu anda Afganistan’daki işlerin %90’nını biz yapıyoruz. Dolayısıyla Türk firmalarının ümitsizliğe kapılması için herhangi bir neden yok.
Irak'ın Yeniden İmarı ile ilgili Türk firmalarının aldığı ve kayda geçen ihaleleri;
- Irak'ın ilk petrol ihracının ihalesi 12 Haziran 2003, Perşembe günü yapıldı. 52 şirketin katıldığı ihaleyi 6 firma kazandı. Bu firmalar arasında en büyük payla bir Türk firması (TÜPRAŞ) da yer aldı. İhaleyle satılan 10 milyon varilin 2.5 milyon varilini Türkiye, diğer firmalar da 1'er milyon varilini aldı. Chevron ve Total (Fransa) ise ABD'ye ihraç etmek üzere, 2'şer milyon varil aldılar.
- DTM verilerine göre; Güney İnşaat'ın Bechtel'in açtığı ihalelerden yer çizgilerinin yapımı, 150 bin $, Kayteks ABD kuvvetleri için çamaşırhane inşası ve 5 yıllık işletim hakkı ve Serka ve Kayteks Tikrit Cumhurbaşkanlığı Sarayının açmış olduğu okulların tadilat ve renovasyonu ile ilgili ihalelerde, iş alındı belgesi alan firmalar arasında. Bu anlamda Güney İnşaatın Bağdat Havaalanının rehabilitasyonu ihalesi, Türk firmalarının şansının yüksek olduğunun göstergesi. Önemli olan kaliteli iş yaparak, diğer Türk firmalarının önünü açmaktır.
- ABD ordusu kumanya sisteminden, kafeterya sistemine geçiyor. Bu değişikliğin Türk firmalarına olan faydası; Kuzeyde 7 merkezdeki kafeteryanın işletmelerinin ikisi ABD, üçü Suudi Arabistan ve ikisi de Türk firmalara verildi. İki Türk şirketi yaklaşık 9.700 kişiye hizmet verecek ve yıllık 65 milyon $ gibi bir katkısı olacak.
- Irak'a elektrik satışı bir Türk firması (Kartet) üzerinden 24 aylığına ayda 220 MW olmak üzere yapılacak. Bu Irak'ın ihtiyacının 20'de birini ancak karşılıyor. Bu konuda bir pazar var gibi görülse de, elektrik aktarımında sıkıntı yaşanıyor. Irak'a giden hatların belli bir taşıma limiti var. Dolayısıyla hat yükünün dolması durumunda aktarmalar Suriye üzerinden yapılmak durumund. Karadeniz Holding'in elektrik satışına imza atan CPA yetkilisi, yapılan görüşmede alt yapı ihtiyaçlarının ciddi boyutta olduğunu, elektrik ve su ağırlıklı altyapı projelerine büyük öncelik verildiğini ifade ediyor. Satışı yapılan elektrik miktarı Irak'ın ihtiyacının cüzi bir kısmını ancak karşılayabilmektedir.
- EGS firması, Süleymaniye havaalanının sivil havaalanına dönüştürülmesi ile ilgili ihaleyi almış bulunuyor. 16 Kasım 2003'te imzalanan ihalenin tutarı 4,6 milyon dolar civarındadır.
- 9 Mart 2004 itibariyle ABD Savunma Bakanlığı'nın Irak'ta petrol ürünleri satışı için açtığı altı ihalede Türk şirketlerini tercih etti. Yapılan anlaşmanın tutarı 200 milyon dolar. Bu ihaleler, ABD ordusuna petrol satmakla suçlanan Halliburton şirketinin ihaleleri yerine geçecek.
- 8 Ocak 2004'te yapılan bir açıklamaya görei Dünya Gıda Programı, Irak Ticaret Bakanlığı ve CPA koordinasyonunda yaklaşık 230 milyon dolarlık gıda satın alınacak.
Kaynak : MÜSİAD Irak Ülke Raporu - Nisan 2004
